درجه های نظامی در ایران
[su_tabs active=”1″]
[su_tab title=”درجههای نظامی قدیم ایران”]
درجههای نظامی قدیم ایران
درجههای نظامی در ایران باستان
سازمان سپاه هخامنشی (سْپادَ) بر پایهٔ سامانهٔ دهدهی بوده است که نسبت به حریف یونانی برتری بسیار داشته است و در هیچ سپاه آسیایی تا زمان مغولها به کار گرفته نشده است.
- سْپادَپَتی (spādapati*): فرمانده کل سپاه (این نام احتمالی است و به سرداری که قدرت کامل کشوری داشته است کارَنَ (kārana*) اطلاق میشده است.)
- بَیوَرَپَتی (baivarapati*): فرمانده سپاه دههزارنفره
- هَزارَپَتی (hazārapati*): فرمانده لشکر هزارنفره
- ثَتَپَتی (θatapati*): فرمانده گردان صدنفره
- دَثَپَتی (daθapati): فرمانده گروهان دهنفره
سازمان ارتش اشکانیان چندان روشن نیست و نبود ارتش دائمی، سازمان سفتوسخت و پیچیده را غیرضروری میکرده است. گروهان کوچک وَشت (wašt) نامیده میشد و واحد بزرگ را درَفش (drafš) و لشکر را مسلماً گُند (gund) مینامیدند. استعداد درَفش یکهزار تن بود و یک سپاه شامل دههزار تن بود. به نظر میرسد سامانهٔ دهدهی در سازمان ارتش به کار گرفته میشده است.
سازمان ارتش ساسانیان کاملاً روشن نیست و حتی دانسته نیست که سامانهٔ دهدهی کاربرد داشته است یا نه ولی لقبی همچون «هَزارمَرد» ممکن است به چنین سامانهای اشاره داشته باشد. همانند روزگار اشکانی ارتش به چندین «گُند» تقسیم میشده است که هر گُند دربرگیرندهٔ شماری «درَفش» (واحدهایی با پرچم ویژه) بوده است که اینها نیز به نوبهٔ خود شامل چند «وَشت» بوده اند.
درجههای نظامی در ایران صفوی، افشار، زند و اوایل قاجار
نامهای این درجهها بیشتر به زبان ترکی میباشند و تا دورهٔ قاجار چندان تغییری در آنها داده نشده است. این درجهها اغلب بر پایهٔ شمار نفرات زیر فرمان هر فرمانده تعریف میشده اند.
- خان: فرمانده هشت تا دههزار سرباز
- سلطان: در آغاز درجهای بالاتر از مینباشی و پایینتر از خان بود. ولی بعدها تا فرماندهی یکصد تن (یوزباشی) تنزل یافت و نهایتاً سروان نامیده شد.
- دومینباشی یا ایکیمینباشی: فرمانده دوهزار سرباز
- مینباشی: فرمانده یکهزار سرباز
- پانصدباشی یا بشیوزباشی: فرمانده پانصد سرباز
- یوزباشی: فرمانده یکصد سرباز
- پنجاهباشی یا اَلّیباشی: فرمانده پنجاه سرباز
- دهباشی یا اونباشی: فرمانده ده سرباز
درجههای نظامی در دوران قاجار
پس از اصلاحاتی که با آمدن ژنرال بریگاد (سرتیپ) کلود ماتیو گاردان در سپاه ایران آغاز شد تحولاتی در این زمینه نیز صورت گرفت. نکتهای که باید بدان توجه داشت این است که در آن زمان از مرتبهها یا رتبههای شمشیربندان یاد میشود که هر کدام دارای سه درجه میباشند.
- نویان یا امیرنویان: از این رتبه با نام سپهسالار یا سردار نیز یاد شده است. نویان درجهاول را «نویان اعظم» مینامیدند. اگر آن را یک رتبه بالاتر از امیرتومان (سرلشکر) در نظر بگیریم معادل سپهبد در ارتشهای کنونی میباشد ولی در نوشتههای قدیم نویان را فرمانده یکصدهزار تن به شمار میآوردند که در این صورت معادل ارتشبد میباشد. هر چند که کل قشون ایران این تعداد سرباز نداشت و سبب میشد امیرنویان یک رتبهٔ تشریفاتی باشد.
- امیرتومان: تومان به زبان مغولی به معنای دههزار میباشد و امیرتومان فرمانده دههزار تن به شمار میآمده است.
- سرتیپ
- سرهنگ
- یاور
- سلطان
- نایب
- بیگزاده
پس از اینها رتبههای زیر قرار دارد که اینها شامل سه درجه بوده است:
- وکیلباشی
- وکیل
- سرجوقه
پایینتر از این رتبهها «تابین» قرار داشته که دارای دو درجه بوده است:
- تابین درجهاول
- تابین درجهدوم
در دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری رتبهای با نام امیرپنجه یا میرپنج پایینتر از امیرتومان و بالاتر از سرتیپ ابداع شد که آن نیز دارای سه درجه بود. ولی ظاهراً پس از مدتی این رتبه حذف میشود و میرپنج معادل «رتبهٔ سرتیپی از نوع درجهٔ اول» میگردد.
در اواخر دوران قاجار تغییرات دیگری نیز در درجههای قشون اعمال میگردد.
| درجههای جدید و قدیم ارتش ایران | |
| امروزی | اوایل دوره رضاشاه |
| سرلشکر | امیر لشکر |
| سرتیپ | – |
| سرهنگ | – |
| سرهنگ دوم | نایبسرهنگ |
| سرگرد | یاور |
| سروان | سلطان |
| ستوان یکم | نایب اول |
| ستوان دوم | نایب دوم |
| ستوان سوم | نایب سوم |
| استوار یکم | معین نایب درجه یک |
| استوار دوم | معین نایب درجه دو |
| سرگروهبان | وکیل اول |
| گروهبان دوم | وکیل راست |
| گروهبان سوم | وکیل چپ |
| سرجوخه | سرجوقه |
| – | تابین اول |
| سرباز | تابین |
درجههای «ژاندارمری دولتی ایران»
نام درجههای «ژاندارمری دولتی ایران» (امنیه) بیشتر از زبان فرانسوی گرفته شده است همچون «ژنرال»، «کلنل»، «ماژور»، «کاپیتان»، «لیوتنان»، «آسپیران»، «ژاندارم» و…
درجههای شهربانی از ۱۳۱۵ تا حدود ۱۳۲۵
| درجهٔ شهربانی | معادل ارتشی | نام قدیمی در نظمیه |
|---|---|---|
| سرپاس | سرتیپ | سرتیپ |
| پاسیار یکم | سرهنگ | سرهنگ |
| پاسیار دوم | سرهنگ دوم | نایب سرهنگ |
| یاور | سرگرد | یاور |
| سربَهر | سروان | سلطان |
| رَسَدبان یکم | ستوان یکم | نایب اول |
| رسدبان دوم | ستوان دوم | نایب دوم |
| رسدبان سوم | ستوان سوم | نایب سوم |
| سرپاسبان یکم | گروهبان یکم | وکیلباشی |
| سرپاسبان دوم | گروهبان دوم | وکیل راست |
| سرپاسبان سوم | گروهبان سوم | وکیل چپ |
| پاسبان | سرباز | آژان |
[/su_tab]
[su_tab title=”درجههای ارتش جمهوری اسلامی ایران”]درجههای ارتش جمهوری اسلامی ایران
درجههای نیروی زمینی ارتش (نزاجا)
| درجههای امیران و افسران نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ارتشبد | سپهبد | سرلشکر | سرتیپ | سرتیپ دوم | سرهنگ | سرهنگ دوم | سرگرد | سروان | ستوان یکم | ستوان دوم | ستوان سوم |
 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| درجههای درجهداران و سربازان نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| استوار یکم | استوار دوم | گروهبان یکم | گروهبان دوم | گروهبان سوم | سرجوخه | سرباز یکم | سرباز دوم | سرباز | |||
 |  |  |  |  |  |  |  |  | |||
درجههای نیروی هوایی ارتش ( نهاجا)
| درجههای امیران و افسران نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ارتشبد | سپهبد | سرلشکر | سرتیپ | سرتیپ دوم | سرهنگ | سرهنگ دوم | سرگرد | سروان | ستوان یکم | ستوان دوم | ستوان سوم |
 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| درجههای درجهداران و سربازان نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| استوار یکم | استوار دوم | گروهبان یکم | گروهبان دوم | گروهبان سوم | سرجوخه | سرباز یکم | سرباز دوم | سرباز | |||
 |  |  |  |  |  |  |  |  | |||
درجههای نیروی دریایی ارتش (نداجا)
| درجههای امیران نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران | ||||
|---|---|---|---|---|
| دریابد | دریاسالار | دریابان | دریادار | دریادار دوم |
 |  |  |  |  |
| درجههای افسران نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| ناخدا یکم | ناخدا دوم | ناخدا سوم | ناوسروان | ناوبان یکم | ناوبان دوم | ناوبان سوم |
 |  |  |  |  |  |  |
| درجههای درجهداران و سربازان نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ناواستوار یکم | ناواستوار دوم | مهناوی یکم | مهناوی دوم | مهناوی سوم | سرناوی | ناوی یکم | ناوی دوم | ناوی | |||
 |  |  |  |  |  |  |  |  | |||
درجه های نیروی پدافند هوایی ارتش (نپهاجا)
| درجههای امیران و افسران نیروی پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ارتشبد | سپهبد | سرلشکر | سرتیپ | سرتیپ دوم | سرهنگ | سرهنگ دوم | سرگرد | سروان | ستوان یکم | ستوان دوم | ستوان سوم |
 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| درجههای درجهداران و سربازان نیروی پدافند هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| استوار یکم | استوار دوم | گروهبان یکم | گروهبان دوم | گروهبان سوم | سرجوخه | سرباز یکم | سرباز دوم | سرباز | |||
 |  |  |  |  |  |  |  |  | |||
[/su_tab]
[su_tab title=”درجههای سپاه پاسداران”]
درجههای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران
| درجههای فرماندهان – سرداران و افسران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ارتشبد/ دریابد پاسدار | سپهبد/ دریاسالار پاسدار | سرلشکر پاسدار/ دریابان پاسدار | سرتیپ پاسدار/ دریادار پاسدار | سرتیپ دوم پاسدار/ دریادار دوم پاسدار | سرهنگ پاسدار/ ناوسالار یکم پاسدار | سرهنگ دوم پاسدار/ ناوسالار دوم پاسدار | سرگرد پاسدار/ ناوسالار سوم پاسدار | سروان پاسدار/ ناوسروان پاسدار | ستوان یکم پاسدار/ ناوبان یکم پاسدار | ستوان دوم پاسدار/ ناوبان دوم پاسدار | ستوان سوم پاسدار/ ناوبان سوم پاسدار |
 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| درجههای درجهداران و سربازان وظیفهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| رزمدار یکم/ ناودار یکم | رزمدار دوم/ ناودار دوم | رزمآور یکم/ ناویار یکم | رزمآور دوم/ ناویار دوم | رزمآور سوم/ ناویار سوم | رزمیار/ سرناوی | سرباز یکم/ ناوی یکم | سرباز دوم/ ناوی دوم | سرباز/ ناوی | |||
 |  |  |  |  |  |  |  |  | |||
[/su_tab]
[su_tab title=”درجههای نیروی انتظامی ایران”]
درجه فرماندهان و افسران و درجه داران و سربازان وظیفهٔ نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران (ناجا)
درجههای نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران از نظر اسم درجه کاملاً مانند ارتش است ولی تفاوتهای کوچکی در نشان آنها وجود دارد.
| درجههای امیران و افسران ناجا | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ارتشبد پاسدار * | سپهبد پاسدار * | سرلشکر پاسدار | سرتیپ پاسدار | سرتیپ دوم پاسدار | سرهنگ پاسدار | سرهنگ دوم پاسدار | سرگرد پاسدار | سروان پاسدار | ستوان یکم پاسدار | ستوان دوم پاسدار | ستوان سوم پاسدار |
 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| درجههای درجهداران و سربازان ناجا | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| استوار یکم | استوار دوم | گروهبان یکم | گروهبان دوم | گروهبان سوم | سرجوخه | سرباز یکم | سرباز دوم | سرباز | |||
 |  |  |  |  |  |  |  |  | |||
- * پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، بالاترین درجه نظامی کشور از ارتشبد به سرلشکر تنزل پیدا کرد. هم اکنون تنها نظامیانی با درجه سرلشکر بواسطه شهادت به مقام سپهبدی ارتقا خواهند یافت. از آن جمله میتوان به شهید سپهبد علی صیاد شیرازی و شهید محمد ولی قرنی اشاره کرد.
[/su_tab][/su_tabs]
دیدگاهتان را بنویسید